Zgodnie z art. 34 § 1a KK, kara ograniczenia wolności polega na obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne albo na potrąceniu od 10% do 25% wynagrodzenia za pracę w stosunku miesięcznym na cel społeczny wskazany przez sąd. Najczęściej stosowana jest ta pierwsza forma kary. Możliwe jest jednak, po jej orzeczeniu, zmiana świadczenia pracy na dokonywanie potrąceń i odwrotnie.
Według art. 63a § 1 KKW, w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może zmienić formę obowiązku wykonywania pracy, przyjmując 20 godzin pracy na cele społeczne za równoważne 10% wynagrodzenia za pracę; orzeczona praca nie może przekroczyć 40 godzin w stosunku miesięcznym. Taka możliwość została zatem ustanowiona fakultatywnie, wyłącznie dla sytuacji wyjątkowych. Brak jest definicji kodeksowej wypadku „szczególnie uzasadnionego”. Z pewnością jednak „istotą zmiany obowiązku pracy jest umożliwienie skazanemu odbycia orzeczonej wobec niego kary ograniczenia wolności bez konieczności i w celu uniknięcia orzekania zastępczej kary grzywny lub pozbawienia wolności” (tak S. Lelental, komentarz do art. 63a KKW [w:] KKW. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis). Doktryna podkreśla, że taką szczególną okolicznością nie będzie jedynie fakt wykonywania przez skazanego pracy zawodowej, ale może być już charakter tej pracy (np. częste wyjazdy poza miejsce zamieszkania) lub godziny jej wykonywania (gdy godziny pracy zawodowej kolidują z godzinami pracy podmiotu, w którym praca na cele społeczne ma być wykonywana; K. Stasiak, Wniosek o zmianę w sposobie wykonywania kary ograniczenia wolności [w:] Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, red. T. Jedynak, K. Stasiak, Warszawa 2014, LEX). Zasadniczo mowa tu o przypadkach, które są przez skazanego niezawinione. Jeśli skazany uporczywie ignorować będzie obowiązek wykonywania kary ograniczenia wolności w kształcie pierwotnym, może mieć co najmniej trudność z przekonaniem sądu do zamienienia formy wykonania kary. Jest to wszakże forma dobrodziejstwa ze strony sądu.
Czym jest wynagrodzenie w ujęciu prawnym?
Ustawodawca nie wyjaśnił także, jak należy rozumieć pojęcie wynagrodzenia za pracę, którym operuje ten przepis. Wynagrodzeniem za pracę są, według aktualnych poglądów piśmiennictwa, wszelkie świadczenia pieniężne należne pracownikowi od jego pracodawcy, czyli zarówno świadczenia związane ze stosunkiem pracy (tzn. wynagrodzenie za pracę w rozumieniu przepisów prawa pracy oraz inne świadczenia należne od pracodawcy z tytułu pozostawania w stosunku pracy, ale niebędące wynagrodzeniem za pracę, np. wypłaty za czas niewykonywania pracy, typu przestój, urlop wypoczynkowy czy okres czasowej niezdolności do pracy), jak i świadczenia związane z innymi stosunkami prawnymi, których stroną jest pracodawca (np. uzyskiwane od pracodawcy z tytułu umowy o dzieło), jak słusznie zauważa R. Giętkowski (komentarz do art. 34 KK [w:] KK. Komentarz, red. R. Stefański, Warszawa 2019, Legalis).
Nadzór nad wykonywaniem kary ograniczenia wolności oraz orzekanie w sprawach dotyczących wykonania tej kary należą do sądu rejonowego, w którego okręgu kara jest lub ma być wykonywana, zgodnie z art. 55 § 1 KKW. Na postanowienie w przedmiocie zmiany formy wykonania obowiązku pracy przysługuje zażalenie, jak stanowi art. 63a § 2 KKW. Niezbędne jest jednak już we wniosku dokładne wyjaśnienie sądowi podstaw stanowiska skazanego, tak aby zwiększyć swoje szanse na pozytywne rozstrzygnięcie. Niekiedy sięganie do pewnych argumentów dopiero w zażaleniu może okazać się ryzykowne, stąd zadbać warto, by w postępowaniu wykonawczym skazanego reprezentował obrońca w osobie adwokata.
