Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.) każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się na wezwanie i złożyć zeznania. Od reguły tej kodeks przewiduje jednak wyjątki. Są to sytuacje kiedy świadek może odmówić złożenia zeznań lub odpowiedzi na konkretne pytania. Ustawodawca przewidział taką możliwość, aby zapobiec koniecznoś ci zeznawania przeciwko osobom najbliższym.
Zeznania a prawo karne
Zgodnie z art. 182 § 1 k.p.k. osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić składania zeznań. Katalog osób, które uznawane są za osoby najbliższe przez polskie prawo karne zawarty jest w art. 115 § 11 Kodeksu karnego, gdzie wskazane zostało, że osobą najbliższą jest: małżonek, wstępny (np. matka, dziadek), zstępny (np. dziecko, wnuk), rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu (np. teściowa), osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (adoptowany lub osoba, która oskarżonego adoptowała) oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (np. konkubent). Co ważne, prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. Oznacza to, że także były małżonek ma prawo odmówić składania zeznań w procesie, jeśli zostanie powołany jako świadek, pomimo tego, że rozwiódł się z osobą oskarżoną. Należy jednak zaznaczyć, że dotyczy to tylko małżeństwa i przysposobienia, a zatem np. była konkubina czy narzeczona nie będzie mogła odmówić składania zeznań.
Jeżeli świadek zeznawał już w postępowaniu przygotowawczym, a następnie zmieni zdanie na etapie postępowania sądowego i stwierdzi, że chce skorzystać z prawa do odmowy składania zeznań, to nie będzie możliwości odczytania treści jego zeznań zawartej w protokołach sporządzonych w postępowaniu przygotowawczym.
Oprócz prawa do odmowy składania zeznań ustawodawca przewidział także możliwość uchylenia się od odpowiedzi na konkretne pytanie. Świadek ma takie prawo tylko wtedy, jeśli udzielenie odpowiedzi na pytanie mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Należy zaznaczyć, że możliwa jest też sytuacja, kiedy treść zeznań świadka mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na hańbę. Świadek nie ma wtedy wprawdzie możliwości odmówienia składania zeznań czy też nawet uchylenia się odpowiedzi na konkretne pytanie, może on jednak żądać, aby przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności.
Odmowa zeznań a wezwanie do sądu
Na koniec trzeba jeszcze podkreślić, że uprawnienie do odmowy składania zeznań nie oznacza, że świadek nie musi stawić się na wezwanie sądu. Jest to osobny obowiązek i o ile świadek nie jest np. chory lub nie napotkał innej, ważnej przeszkody, musi on pojawić się na rozprawie we wskazanym terminie. Dopiero wtedy będzie mógł odmówić składania zeznań. Najlepiej poinformować o tym sąd przed rozpoczęciem przesłuchania (w zasadzie sąd powinien zapytać czy świadek chce skorzystać z przysługującego mu prawa). Warto jeszcze zaznaczyć, że jeśli świadek nie stawi się na wezwanie sądu bez należytego usprawiedliwienia (nawet jeśli ma zamiar odmówić składania zeznań), to sąd będzie miał prawo nałożyć na świadka karę pieniężną w wysokości do 3 tysięcy złotych, a nawet zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie.
